Üsküdar Üniversitesi Klinik Farmakogenetik Laboratuvarı, bireylerin genetik yapılarının ilaçlara verdikleri terapötik (tedavi edici) ve toksik yanıtlar üzerindeki etkisini inceleyen, modern ve disiplinler arası bir araştırma ve eğitim merkezidir.
- Temel Amaç: Öğrencilerin ve araştırmacıların; hastaların DNA profillerini analiz ederek hangi ilacın, hangi dozda, hangi hastada en yüksek etkinliği göstereceğini veya hangi yan etkilere yol açabileceğini saptayan "Kişiselleştirilmiş Tıp" (Özelleştirilmiş Tıp) yöntemlerini deneysel olarak öğrenmelerini sağlamaktır.
- Akademik Katkı: Laboratuvar; farmakoloji, moleküler biyoloji ve genetik bilimlerini klinik bir potada eritir. İlaç metabolizmasında görev alan enzimlerin (örneğin Sitokrom P450 ailesi) genetik varyasyonlarını saptama, gen polimorfizmlerini haritalandırma ve biyoinformatik veri yorumlama yetilerini geliştirerek kanıta dayalı moleküler tıp reflekslerini akademik düzeyde destekler.
Laboratuvarda Bulunan Cihazlar ve Teknik Donanımlar
Laboratuvar altyapısı, nükleik asit (DNA/RNA) izolasyonundan enstrümantal dizi analizine kadar olan tüm moleküler evreleri yüksek sterilite ve hassasiyetle yürütebilecek donanımlardan oluşur. Laboratuvarda yer alan teknik cihazlar şunlardır:
- Real-Time PCR (Gerçek Zamanlı Polimeraz Zincir Reaksiyonu) Cihazları: Hedef gen bölgelerini çoğaltarak ilaç metabolizma enzimlerindeki tek nükleotid değişimlerini (SNP) ve mutasyonları floresan sinyaller vasıtasıyla anlık olarak saptayan sistemler.
- Sanger ve Yeni Nesil Dizileme (NGS) Entegrasyonları: Genom haritasındaki spesifik farmakogenetik panel genlerinin baz dizilimini hatasız olarak çıkaran ileri düzey sekanslama teknolojileri.
- Isı Döngüleyiciler (Thermal Cycler / Klasik PCR): DNA amplifikasyon (çoğaltma) işlemlerinde reaksiyon karışımını belirli termal döngülere tabi tutan moleküler biyoloji üniteleri.
- Nükleik Asit Spektrofotometreleri (NanoDrop vb.): İzole edilen DNA ve RNA numunelerinin miktarını (ng/L) ve saflık derecelerini (260/280 nm oranlarını) mikro hacimlerde ölçen optik cihazlar.
- Agarez Jel Elektroforez ve Görüntüleme Sistemleri: Çoğaltılan DNA fragmanlarının moleküler boyutlarına göre yürütülmesini ve ultraviyole (UV) veya LED ışık altında bant profillerinin dijital olarak belgelenmesini sağlayan üniteler.
- Sınıf II (Class II) Biyogüvenlik Kabinleri ve Soğutmalı Santrifüjler: Numunelerin kontaminasyondan korunarak steril ortamda çalışılmasını sağlayan kabinler ile genetik materyallerin yapısı bozulmadan düşük sıcaklıklarda çökertilmesini sağlayan yüksek hızlı santrifüj sistemleri.
Araştırma Alanları ve Uygulama Alanları
Laboratuvarda gerçekleştirilen uygulamalı müfredatlar, Ar-Ge projeleri ve klinik öncesi simülasyon çalışmaları modern farmakogenetiğin en kritik tedavi alanlarını kapsamaktadır:
- Psikofarmakogenetik Uygulamaları: Antidepresan, antipsikotik ve duygu durum dengeleyici ilaçların hastanın genetik profiline (CYP2D6, CYP2C19 vb. genleri) göre seçilmesi ve doz optimizasyonu simülasyonları.
- Kardiyovasküler Farmakogenetik: Kan sulandırıcı (örneğin Warfarin, Klopidogrel) ilaçların metabolizma hızını etkileyen genetik varyasyonların saptanarak ölümcül kanama veya pıhtılaşma risklerinin önceden belirlenmesi.
- Onkolojik Farmakogenetik (Kemoterapi Yanıtları: Kanser tedavisinde kullanılan kemoterapötik ajanların etkinliğini ve toksisite sınırlarını belirleyen genetik belirteçlerin analizi.
- Biyoinformatik ve Genetik Veri Yorumlama: Laboratuvar cihazlarından elde edilen ham genetik verilerin, uluslararası farmakogenetik kılavuzları (CPIC, DPWG) doğrultusunda klinik anlamlı raporlara dönüştürülmesi eğitimi.
Öğrencilere ve Sektöre Sağladığı Katkılar
Klinik Farmakogenetik Laboratuvarı, öğrencilerin moleküler teknik reflekslerini tıp dünyasının en güncel trendi olan kişiselleştirilmiş tedavi vizyonuyla birleştirerek onları geleceğin sağlık pazarına hazırlar.
- Klinik Muhakeme ve Geleceğin Tıbbı: Öğrenciler, "her hastaya aynı doz ilaç" yaklaşımı yerine, genetik şifreye göre tedavi tasarlamanın bilimsel basamaklarını öğrenerek vizyoner birer araştırmacı kimliği kazanırlar.
- Sektörel İstihdam Sahası: Bu laboratuvardaki moleküler genetik donanımları ve farmakogenetik veri analiz yöntemlerini etkin şekilde kullanan mezunlar; tıp fakültesi hastanelerinin genetik tanı merkezlerinde, ilaç şirketlerinin klinik araştırma ve farmakovijilans departmanlarında, biyoteknoloji Ar-Ge laboratuvarlarında ve kişiselleştirilmiş tıp hizmeti sunan özel tanı merkezlerinde "Moleküler Genetik Uzmanı", "Farmakogenetik Danışmanı" veya "Ar-Ge Araştırmacısı" olarak hızla istihdam edilirler.
Sıkça Sorulan Sorular
Bu laboratuvarı hangi bölümler kullanır?
Bu laboratuvarı öncelikli olarak Mühendislik ve Doğa Bilimleri Fakültesi bünyesinde yer alan Moleküler Biyoloji ve Genetik ile Biyomühendislik (Lisans ve Lisansüstü) programları öğrencileri ve araştırmacıları aktif olarak kullanmaktadır. Ayrıca multidisipliner yapısı gereği Diş Hekimliği Fakültesi, Tıp Fakültesi ve Nörobilim lisansüstü programlarının araştırmacıları da laboratuvardan faydalanmaktadır.
Laboratuvarda hangi testler ve analizler yapılır?
Laboratuvarda periferik kandan veya tükürükten DNA izolasyonu, Real-Time PCR ile tek nükleotid polimorfizmi (SNP) genotiplemesi, ilaç metabolizma enzimlerinin allel analizleri, PCR ürünlerinin jel elektroforez kontrolleri ve biyoistatistiksel ilaç-gen ilişkilendirme analizleri gerçekleştirilir.
Laboratuvarda hastaların rutin tanı testleri ve ilaç dozajlamaları yapılıyor mu?
Bu laboratuvar temel olarak eğitim ve akademik Ar-Ge odaklı bir laboratuvardır. Öğrenciler simüle numuneler veya bilimsel araştırma onaylı materyallerle çalışırlar. Hastaların doğrudan rutin klinik tanı süreçleri ve yasal ilaç raporlamaları, üniversitenin ilgili hastane (NPİSTANBUL Hastanesi) laboratuvarlarında akredite bir şekilde yürütülmektedir.
Laboratuvar dışarıdan sektörel iş birliklerine açık mıdır?
Evet, laboratuvar ilaç sanayii kuruluşları, biyoteknoloji start-up firmaları ve klinik genetik merkezleri ile ortaklaşa yürütülecek farmakogenetik panel kiti geliştirme çalışmaları, biyoeşdeğerlik-biyoyararlanım projelerinin genetik ayakları ve akademik danışmanlık süreçleri kapsamında sektörel iş birliklerine açık bir altyapıya sahiptir.
Öğrenciler ders saatleri dışında projeleri için laboratuvarı kullanabilir mi?
Evet, öğrenciler lisans bitirme projeleri, TÜBİTAK öğrenci araştırma projeleri veya yüksek lisans/doktora tez çalışmaları kapsamında; laboratuvar koordinatörlerinin onayı, cihaz kullanım randevu takvimi ve doğrudan uzman/akademisyen gözetimi dahilinde ders dışı saatlerde de laboratuvardaki ileri düzey moleküler sistemlerden faydalanabilirler.
