Yapay zekâ biyolojik silahların önünü mü açıyor?

Yapay zekâ teknolojilerinin sağlık ve biyoteknoloji alanlarında sunduğu fırsatlar her geçen gün artarken, aynı teknolojilerin biyolojik silah geliştirme amacıyla kullanılabilme ihtimali bilim dünyasında ciddi endişe yaratıyor. Nature dergisinde yayımlanan kapsamlı değerlendirme, yapay zekâ destekli biyolojik tasarım araçlarının ölümcül toksinlerden yeni nesil virüslere kadar birçok biyolojik ajanı tasarlama kapasitesine ulaştığını ortaya koyarken, bilim insanları biyogüvenlik risklerine karşı alınması gereken önlemleri tartışıyor. 

Yapay zekâ teknolojilerinin sağlık, ilaç geliştirme ve biyoteknoloji alanlarında sunduğu fırsatlar her geçen gün artarken, aynı teknolojilerin biyolojik silah geliştirme amacıyla kullanılabilme ihtimali bilim dünyasında giderek büyüyen bir tartışmanın merkezine yerleşti. Özellikle virüs, toksin ve diğer biyolojik ajanların tasarımında kullanılan yapay zekâ sistemlerinin kötü niyetli aktörlerin eline geçmesi halinde ortaya çıkabilecek riskler, bilim insanlarını ve politika yapıcıları alarma geçirmiş durumda. 

Nature dergisinde yayımlanan kapsamlı bir değerlendirme, biyolojik yapay zekâ araçlarının insanlık için yeni bir tehdit oluşturup oluşturmadığı sorusunu gündeme taşıdı. Tartışmaların merkezinde ise Çinli araştırmacılar tarafından geliştirilen ve ölümcül özelliklere sahip olabilen konotoksinleri tasarlamak için kullanılan bir yapay zekâ sistemi yer alıyor.

Bir salyangozun zehri yapay zekâ ile yeniden tasarlanıyor

Bilim insanlarının dikkat çektiği örneklerden biri, koni salyangozlarının ürettiği son derece güçlü toksinler oldu. Denizlerde yaşayan koni salyangozlarının iğneleri, konotoksin adı verilen ve sinir sistemini etkileyebilen proteinlerden oluşan karmaşık bir zehir karışımı içeriyor. Bu canlıların iğneleri, konotoksin adı verilen ve bazıları sinir sistemindeki iyon kanallarını bloke edebilen küçük proteinlerden oluşan bir kokteyl içermektedir. Bu zehre karşı bilinen bir panzehir bulunmuyor. 

Öte yandan bu moleküllerin tamamı zararlı değil. Hatta bazıları tıbbi tedavilerde kullanılabiliyor. Kronik ağrı tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar doğrudan konotoksinlerden türetilmiş durumda. Ancak tehlikeli konotoksinler üzerine araştırmaların birçok ülkede sıkı denetime tabi tutulması nedeniyle, Çinli araştırmacıların 2024 yılında yapay zekâ kullanarak yeni konotoksinler tasarladıklarını açıklamaları biyogüvenlik çevrelerinde ciddi soru işaretleri oluşturdu. 

Söz konusu çalışma potansiyel bir biyogüvenlik riski olarak değerlendirildi

Nature'ın ulaştığı özel yazışmalarda, ABD hükümetinde görev yapan üst düzey bir yetkilinin söz konusu çalışmayı potansiyel bir biyogüvenlik riski olarak değerlendirdiği ortaya çıktı. Yetkili, özellikle kullanılan sistemin ABD'li bilim insanları tarafından geliştirilen açık kaynaklı bir protein dil modeline dayanmasının endişe verici olduğunu belirtti. 

Ancak çalışmanın ortak yazarlarından, Çin'deki Chongqing Üniversitesi'nden hesaplamalı kimyager Weiwei Xue, eleştirilerin haksız olduğunu savunuyor. Xue, çalışmalarının doğrudan ilaç geliştirme amacı taşıdığını belirterek şunları söylüyor:

“Laboratuvarda yaptığımız testlerde terapötik potansiyel taşıyan bazı konotoksinler elde ettik. Yapay zekâ aracının kötüye kullanılma ihtimalini göz önünde bulundurmak önemli ancak sistem zararlı proteinler üretmek amacıyla geliştirilmedi.”

Araştırmacı ayrıca tasarlanan moleküllerin gerçek dünyada üretilebilmesi için ileri düzey uzmanlık ve pahalı laboratuvar altyapısı gerektiğini vurguluyor. 

Bilim insanlarının uykularını kaçıran senaryo

Bununla birlikte birçok uzman, biyolojik yapay zekâ araçlarının uzun vadede çok daha ciddi sonuçlar doğurabileceği görüşünde. İsviçre'deki University of Zurich yapısal biyoloğu Martin Pacesa, teorik olarak son derece ölümcül ve tespit edilmesi zor toksinlerin üretilebileceğine dikkat çekiyor.

Pacesa, endişesini şu sözlerle dile getiriyor:

“Geceleri uykumu kaçıran şey tam da bu. Teorik olarak bir kişi risin düzeyinde ya da tespit edilmesi neredeyse imkânsız başka ölümcül ajanlar geliştirebilir.”

Uzmanlara göre yapay zekâ sayesinde biyolojik silah üretimi daha erişilebilir hale gelebilir. Özellikle daha önce ileri düzey biyoloji eğitimi almamış kişilerin bile büyük dil modellerinden ve biyolojik tasarım araçlarından yararlanarak karmaşık süreçleri öğrenebileceği değerlendiriliyor. 

Protein tasarımı üzerindeki öncü çalışmalarıyla 2024 Nobel Ödülü'nü paylaşan, Seattle'daki Washington Üniversitesinden hesaplamalı biyofizikçi David Baker, dünyaya sağlanan faydaların tehlikelerden çok daha ağır bastığı yönünde her zaman bir değerlendirme yaptıklarını belirtiyor. Baker, yetenekler arttıkça bunun üzerinde düşünmeye devam edilmesi gereken önemli bir soru olacağını da ekliyor.

Bazıları ise yazılım kısıtlamaları getirerek bunları önlemeye çalışmak yerine, odak noktasının yapay zekâ kaynaklı biyolojik silah saldırılarını tespit etmek ve bunlara karşı koymak olması gerektiğini savunuyor. Lyngby'deki Danimarka Teknik Üniversitesinden protein tasarımcısı Timothy Jenkins, kendi görüşüne göre o trenin artık kaçtığını ifade ediyor.

En büyük korku: Yapay zekâ destekli pandemi virüsleri

Araştırmacıların üzerinde en fazla durduğu senaryo ise yeni pandemi virüslerinin ortaya çıkması.

Maryland, Baltimore'daki Johns Hopkins Üniversitesinde biyogüvenlik araştırmacısı ve konuk akademisyen olan James Black, yapay zekâ ve biyolojik silahlar konusunda iki temel tehdit bulunduğunu söylüyor. Bunlardan ilki, bireylerin sohbet robotlarını kullanarak şarbon gibi mevcut biyolojik tehditlerin nasıl üretileceğini öğrenmesi. İkincisi ise devletler veya iyi finanse edilen terör örgütlerinin gelişmiş yapay zekâ sistemlerini kullanarak yeni biyolojik silahlar tasarlaması. 

Uzmanlara göre en gerçekçi tehdit, sıfırdan yeni bir virüs yaratılması değil; mevcut virüslerin daha tehlikeli hale getirilmesi.

New York'taki Fordham Üniversitesinde biyogüvenlik üzerine çalışan hukuk profesörü Doni Bloomfield, bugün kullanılan bazı yapay zekâ araçlarının aslında virüslerin evrimini tahmin etmek ve aşı geliştirmek amacıyla tasarlandığını ancak teorik olarak kötü amaçlarla da kullanılabileceğini belirtiyor. Özellikle SARS-CoV-2 veya influenza gibi virüslerin bağışıklık sisteminden kaçma yeteneklerinin artırılması olasılığı uzmanları kaygılandırıyor.

2025 yılında yayımlanan bir ön baskı çalışmasında yapay zekâ kullanılarak yeni virüs genomları tasarlandı ve laboratuvarda üretilen bu virüslerin yaklaşık yüzde 5'inin işlevsel olduğu görüldü. Her ne kadar söz konusu virüsler insanları değil bakterileri enfekte etmek üzere tasarlanmış olsa da çalışma, yapay zekânın biyolojik tasarım kapasitesinin ulaştığı noktayı göstermesi açısından dikkat çekici bulundu. 

Henüz kıyamet senaryosu yok

Ancak tüm uzmanlar felaket senaryolarına aynı ölçüde katılmıyor.

ABD Ulusal Bilimler, Mühendislik ve Tıp Akademileri'nin (NASEM) 2025 tarihli raporuna göre, yapay zekânın bugün için sıfırdan pandemi oluşturabilecek patojenler geliştirmesi önünde önemli teknik engeller bulunuyor. Raporda, virüslerin bulaşıcılığı veya ölümcüllüğü gibi özelliklerle genetik yapıları arasındaki ilişkiyi ortaya koyan yüksek kaliteli verilerin eksik olduğu vurgulanıyor. Ayrıca laboratuvar testleri ve doğrulama süreçleri hâlâ büyük ölçüde insan uzmanlığı gerektiriyor. 

Stanford Üniversitesi'nden hesaplamalı biyolog Brian Hie ise biyolojide zaten onlarca yıldır kullanılan mutasyon tekniklerinin de benzer riskler taşıdığını hatırlatıyor.

2024 Nobel Ödülü sahibi protein tasarımcısı David Baker da biyolojik yapay zekânın faydalarının şu an için risklerinden daha ağır bastığını düşünüyor. Baker, şu değerlendirmeyi yapıyor: “Dünyaya sağlanan faydalar tehlikelerden çok daha ağır basıyor. Ancak yetenekler arttıkça bunun üzerinde düşünmeye devam etmemiz gereken önemli bir soru olduğu da açık.”

Yapay zekâ biyolog olmayanları uzman seviyesine taşıyabilir mi?

Tartışmanın en kritik başlıklarından biri de yapay zekânın insan uzmanlığının yerini alıp alamayacağı.

SecureBio'nun yapay zekâ direktörü Seth Donoughe ve çalışma arkadaşlarının yayımladığı araştırmalar, gelişmiş büyük dil modellerinin bazı görevlerde sınırlı biyoloji eğitimi almış kişilerin performansını doktoralı araştırmacıların seviyesine yaklaştırabildiğini ortaya koydu. Özellikle viroloji deneylerindeki sorunları çözme veya laboratuvar robotları için kod üretme gibi görevlerde dikkat çekici sonuçlar elde edildi. 

Donoughe, şu uyarıda bulunuyor: “Yapay zekâ şimdiye kadar önüne koyduğumuz her görevde giderek daha yetenekli hale geliyor. İyi şeyler yapmanın da kötü şeyler yapmanın da kolaylaşmasını beklemeliyiz.”

Buna karşılık başka araştırmalar, yapay zekâ kullanan acemi kişilerin DNA manipülasyonu veya virüs üretimi gibi karmaşık görevlerde internet kullanan gönüllülere göre henüz belirgin bir üstünlük sağlayamadığını gösteriyor. Bu nedenle bazı uzmanlar mevcut risklerin abartılmış olabileceğini düşünüyor. 

Savunma hattı: DNA sentez şirketleri

Uzmanların büyük bölümü, biyolojik tehditleri önlemenin en etkili yolunun yapay zekâyı kısıtlamak değil, biyolojik materyallerin üretimini kontrol etmek olduğunu savunuyor.

Araştırmacılara göre yapay zekâ ile tasarlanan proteinlerin veya sentetik genomların üretilebilmesi için çoğu zaman DNA sentez şirketlerine sipariş verilmesi gerekiyor. Bu şirketlerin önemli bir kısmı, toksin veya patojen üretimine yol açabilecek genetik dizileri tespit eden tarama sistemleri kullanıyor. 

Ancak Microsoft araştırmacılarının 2025 yılında yayımladığı çalışma, yapay zekâ yardımıyla bu sistemlerin zaman zaman aşılabildiğini ortaya koydu. Araştırmacılar 76 bin sentetik biyolojik yapı tasarladı ve bunların bir kısmının mevcut tarama sistemlerinden kaçabildiğini gösterdi. Sonraki güncellemelerle bu oran önemli ölçüde düşürüldü ancak uzmanlar yarışın devam ettiğini vurguluyor.

Tarama kontrolleri

Birçok bilim insanına göre yapay zekâ biyolojik silahların geliştirilmesini önlemenin en iyi yolu, virüs veya toksin üretim aşamasında kötü niyetli aktörlerin tespit edilmesidir. “Sonuçta çoğu zaman bilgisayarda ne yaptığınızın önemi yoktur” diyor Pacesa. “Önemli olan bunun gerçek, fiziksel bir protein ya da küçük moleküle nasıl dönüştürüldüğüdür.”

Eric Horvitz ve Bruce Wittmann liderliğindeki ekip, biyogüvenlik riski taşıyabilecek 72 biyolojik molekülü yeniden tasarlamak amacıyla açık kaynak protein tasarım araçlarından yararlandı. Araştırmacılar yaklaşık 76 bin sentetik homolog tasarlayarak bu moleküllerin potansiyel tehlikeli işlevlerini korurken, aynı zamanda mevcut tarama sistemlerinden kaçabilecek ölçüde farklı genetik yapılara sahip olmalarını sağladı.

Çalışmanın sonuçları dikkat çekici bulundu. İlk aşamada geliştirilen tasarımların yaklaşık dörtte biri mevcut DNA tarama yazılımları tarafından tespit edilemedi. Daha sonra şirketlerin yazılımlarını güncellemesiyle bu oran yaklaşık yüzde 3 seviyesine kadar geriledi.

Bununla birlikte Mart ayında yayımlanan yeni bir ön baskı çalışma, bu dizilerin çok küçük parçalara bölünmesi halinde tespit edilmelerinin yeniden zorlaştığını gösterdi.

Horvitz ve çalışma arkadaşları tasarlanan moleküllerin ayrıntılarını kamuoyuyla paylaşmamayı tercih ederken, bilimsel araştırmalar için kontrollü erişim sağladıklarını belirtti.

Bu molekülleri çalışır hale getirmek sanıldığı kadar kolay değil

Uzmanlar, yeniden tasarlanan toksinlerin her zaman tehlikeli sonuçlar doğurmayabileceğini de vurguluyor.

Horvitz’in çalışmasını takip eden araştırmalarda Bruce Wittmann ve Elizabeth Strychalski'nin yürüttüğü ekip, laboratuvar ortamında bazı yeniden tasarlanmış proteinlerin işlevlerini test etti. Yapılan deneylerde bazı basit proteinlerin işlevlerini koruyabildiği görülürken, enzimlerin önemli ölçüde işlev kaybına uğradığı gözlendi.

Eric Horvitz bu sonucun, biyolojik sistemlerin karmaşıklığını ortaya koyduğunu belirterek, “Bu, çalışır hale getirmenin ne kadar karmaşık ve zor olduğunu gösteriyor.” değerlendirmesinde bulundu.

Tarama sistemleri hâlâ güçlü bir savunma hattı

Kaliforniya merkezli DNA sentez şirketi Twist Bioscience’ın biyogüvenlik ve politika başkan yardımcısı James Diggans ise mevcut güvenlik mekanizmalarının hâlen etkili olduğunu savundu. Diggans, “Şu anda, bu yapay zekâ araçlarını tespitten kaçınmak amacıyla sürecin daha erken aşamalarında kullanıyor olsanız bile, tarama uygulamaları kötüye kullanıma karşı hâlâ son derece etkili bir kale görevi görüyor.” ifadelerini kullandı.
Bununla birlikte Diggans, yapay zekâ modellerinin hızla geliştiğini ve gelecekte daha gelişmiş sistemlerin mevcut koruma mekanizmalarını aşma kapasitesinin artabileceğini kabul etti.

Çin dâhil birçok ülkede tarama sistemleri zorunlu değil

Araştırmacılar, DNA sentezi siparişlerinin yalnızca genetik dizilere göre değil, aynı zamanda üretilecek moleküllerin yapısı ve işlevlerine göre de değerlendirilmesini sağlayacak yeni tarama teknolojileri üzerinde çalışıyor.

Ancak dünya genelinde uygulamalar arasında önemli farklılıklar bulunuyor.

ABD’de araştırma fonlarından yararlanan bilim insanlarının yakın gelecekte yalnızca tarama yazılımı kullanan şirketlerden sipariş vermesi zorunlu hale gelebilir. Birleşik Krallık, Avrupa Birliği ve Yeni Zelanda da benzer düzenlemeleri değerlendiren ülkeler arasında yer alıyor.
Buna karşılık, küresel DNA sentezi siparişlerinin yüzde 30’undan fazlasını karşılayan Çin’de tarama uygulamaları henüz zorunlu değil. Tianjin Üniversitesi'nden sentetik biyolog Weiwen Zhang, Çin hükümetinin şirketlere tarama uygulamalarını tavsiye ettiğini ancak bunu zorunlu hale getirmediğini belirtiyor.

İsviçre merkezli Uluslararası Bilim için Biyogüvenlik ve Biyogüvenlik Girişimi’nde çalışan Tessa Alexanian ise dünyanın birçok yerindeki tedarikçilerden herhangi bir alarm oluşturmadan toksin dizileri sipariş etmenin hâlâ mümkün olduğunu ifade ediyor.

Masaüstü DNA sentez cihazları yeni risk oluşturabilir

Uzmanlar açısından bir başka endişe kaynağı ise "masaüstü DNA sentez cihazları".

Bugün için yalnızca kısa diziler üretebilen bu cihazların gelecekte daha uzun genetik parçalar oluşturabilecek kapasiteye ulaşması bekleniyor. Araştırmacılar, bu gelişmenin biyolojik üretim süreçlerini demokratikleştirebileceğini ancak aynı zamanda denetimi zorlaştırabileceğini vurguluyor.

Yapay zekâ modellerine daha sıkı güvenlik sınırları öneriliyor

Bilim dünyasında tartışılan bir diğer konu ise biyoloji alanında kullanılan yapay zekâ modellerine daha güçlü güvenlik sınırları getirilmesi. Protein tasarımı alanındaki öncü isimlerden David Baker, laboratuvarında geliştirilen yapay zekâ araçlarının yayımlanmasından önce düzenli risk değerlendirmeleri yaptıklarını belirtiyor.

Baker ve diğer araştırmacılar tarafından 2024 yılında yayımlanan “sorumlu yapay zekâ ve biyotasarım ilkeleri” de bu yaklaşımı destekliyor. Ancak birçok uzman, bilim camiasının kendi kendini denetlemesinin yeterli olup olmadığı konusunda görüş ayrılığı yaşıyor.

OpenAI ve diğer şirketler biyogüvenlik önlemleri uyguluyor

Genel amaçlı yapay zekâ sistemleri geliştiren şirketler ise biyolojik silahlar veya kimyasal saldırılarla ilgili taleplere karşı güvenlik önlemleri uyguluyor. OpenAI tarafından yayımlanan güvenlik ilkelerinde, modellerin kimyasal veya biyolojik silahların geliştirilmesine yönelik uygulanabilir talimatlar vermemesi gerektiği vurgulanıyor.

Buna rağmen bazı araştırmalar güvenlik sınırlarının her zaman etkili olmadığını gösteriyor. Donoughe ve ekibi tarafından yürütülen bir çalışmada katılımcıların yaklaşık yüzde 90’ının büyük dil modelleri aracılığıyla yüksek riskli biyolojik bilgilere ulaşabildiği tespit edildi.

The New York Times tarafından yayımlanan bir haberde ise Hindistan’da terör saldırısı planladığı iddiasıyla tutuklanan bir kişinin, risin toksini üretimi konusunda ChatGPT ve yapay zekâ destekli arama araçlarından bilgi aldığı öne sürüldü.

OpenAI yetkilileri ise söz konusu bilgilerin internette zaten açık şekilde erişilebilir durumda olduğunu belirtti.

Araştırmacılar Evo 2’nin güvenlik sınırlarını aşmayı başardı

Uzmanlaşmış biyolojik yapay zekâ sistemleri de benzer tartışmaların odağında bulunuyor. 128 bin genom dizisi üzerinde eğitilen genomik dil modeli Evo 2'nin eğitiminde insanları enfekte eden virüsler özellikle dışarıda bırakıldı.

Ancak Stanford Üniversitesinden Le Cong ve ekibi, genel amaçlı bir yapay zekâ ajanı kullanarak Evo 2’nin güvenlik sınırlarını aşmayı başardı ve modele SARS-CoV-2 ile HIV-1 proteinlerinin yeni versiyonlarını tasarlattı.

Başka bir çalışmada ise insanları enfekte eden virüslerin halka açık genom verileri kullanılarak yapılan ince ayar işlemlerinin, modelin bu yetenekleri yeniden kazanmasını sağladığı ortaya konuldu. Evo 2'nin geliştiricilerinden Patrick Hie, bu durumun şaşırtıcı olmadığını belirterek, açık kaynak yaklaşımının güvenlik araştırmalarına katkı sağladığını savundu.

Erişim kısıtlamaları mı, açık bilim mi?

Bilim insanları arasında en büyük görüş ayrılıklarından biri, güçlü biyolojik yapay zekâ sistemlerine erişimin sınırlandırılıp sınırlandırılmaması gerektiği konusunda yaşanıyor.

Johns Hopkins Üniversitesinden Jassi Pannu ve çalışma arkadaşları, özellikle pandemilere yol açabilecek genetik değişimlerle ilgili yeni verilerin kontrollü erişime tabi tutulmasını öneriyor. Salgın Hazırlık Yenilikleri Koalisyonu (CEPI) tarafından geliştirilen ve “aşı geliştiricileri için ChatGPT” olarak tanımlanan pandemi hazırlık motorunun da yalnızca onaylı kullanıcılara açılması planlanıyor. Benzer şekilde OpenAI tarafından duyurulan GPT-Rosalind modeli de yalnızca doğrulanmış araştırmacıların erişimine sunulacak.

Risk düzeyine göre kademeli erişim önerisi

Nükleer Tehdit Girişimi adlı kuruluş ise yapay zekâ sistemlerine yönelik risk temelli bir erişim modeli öneriyor.

RAND Corporation tarafından 2025 yılında yayımlanan raporda değerlendirilen 57 biyolojik yapay zekâ aracının yüzde 23’ünün yüksek risk grubunda yer aldığı belirtildi. Ulusal Akademiler tarafından hazırlanan rapor da benzer şekilde “eğer-ise” yaklaşımıyla riskli gelişmeler ortaya çıktığında hangi önlemlerin devreye alınacağının önceden belirlenmesini tavsiye ediyor.

Yapay zekâ aynı zamanda savunma aracı olabilir

Uzmanlar, tüm risk tartışmalarına rağmen yapay zekânın biyolojik savunma açısından büyük fırsatlar sunduğunu da vurguluyor. Patrick Hie, biyolojik yapay zekânın gelecekte doğal salgınlara ve kötü niyetli aktörlere karşı savunma geliştirilmesinde önemli rol oynayacağını belirtiyor.

Roman Woelfel ise toksin tasarlayabilen yapay zekâ sistemlerinin aynı zamanda antitoksinler ve yeni tedavi yöntemleri de geliştirebileceğine dikkat çekiyor. NATO ile yürütülen çalışmalarda, şüpheli örneklerdeki yapay tasarım proteinlerin kütle spektrometrisi kullanılarak hızlı şekilde tespit edilmesine yönelik sistemler geliştiriliyor.

Bu alanda faaliyet gösteren özel şirketler de dikkat çekiyor. ABD merkezli Red Queen Bio ve Valthos şirketleri, biyolojik savunma teknolojileri geliştirmek amacıyla sırasıyla 15 milyon ve 30 milyon dolar yatırım aldı.

Hem çok belirsiz hem de çok acil

Uzmanlar, yapay zekânın biyoloji üzerindeki etkilerinin henüz tam olarak öngörülemediğini vurguluyor. Jassi Pannu, yapay zekânın kötüye kullanım potansiyelinin ne kadar büyüyebileceğinin hâlâ bilinmediğini ifade ederken, Tessa Alexanian ise mevcut tabloyu şu sözlerle özetliyor:

“Bu alanın pek çok yönü bana hem son derece belirsiz hem de son derece acil görünüyor.”

Bilim dünyasında giderek büyüyen tartışma, yapay zekânın biyoloji alanında insanlık için büyük fırsatlar mı sunacağı, yoksa yeni nesil biyolojik tehditleri mi beraberinde getireceği sorusunu gündemin merkezine taşımaya devam ediyor.

Ayrıntı İçin