Şanizade Ataullah

XIX. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı İmparatorluğu'nda yetişmiş önemli bilim adamlarındandır. Osmanlı-Türk tıbbının çağdaşlaşmasındaki öncü şahsiyettir. İlk Türkçe tıp sözlüğünün yazarıdır. Tıp, tarih, matematik, edebiyat ve coğrafya alanındaki eserleri ile tanındı. Avrupa tıbbına ait bilgileri Osmanlı'ya aktarmak üzere Almancadan çevirdiği beş ciltlik eserin 1820 yılında tek cilt olarak basılan ilk üç cildi, Osmanlı Devleti'nde basılan ilk tıp kitabı olmuştur. Tıp alanında en önemli yapıtı, “Hamse-i Şanizade” adlı beş kitaptan oluşan eseridir. Söz konusu beş kitap “Miratü’l Ebdan fi Teşrih-i Azaü’l-İnsan” (anatomi hakkındadır), “Usulü’t Tabia” (küçük hacimli bir fizyoloji kitabıdır), “Miyaru’l-Etibba” (hekimler için pratik tıbbı eğitim kitabıdır), “Kanunü’l-Cerrahin” (cerrahi hakkında) ve “Mizanü’l-Edviye” (ecza hakkındadır) isimlerini taşır. İlk üç kitap tek cilt olarak İstanbul Dar’t-Tıba’atü’l-Amire’de 1820 yılında basıldı ve Osmanlı’da basılan ilk tıp kitabı oldu. Hamse’nin dördüncü kitabı 1828 yılında Mısır’da Bulak Matbaası’nda Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından basıldı. Beşinci kitap ise basılmayıp yazma olarak kaldı. Yeni tıp kavramlarını anlatırken türettiği yeni Türkçe tıp terimleri, Cemiyeti Tıbbiye’nin hazırladığı 1873 yılında basılan tıp lügati için bir temel olarak kullanıldı.

Şanizâde’nin tıp eserlerinden birisi, onun Anton von Stoerk’ten (1731 - 1803) yapmış olduğu çevirisidir. O, bu yazarın Medizinisch Practischer Unterricht für die Feld und Landvvanderzte der Österreichischen Staaten (Viyana 1776) (Avusturya Devletleri Askeri ve Köy Hekimleri için PratikTıbbî Öğretim) adlı eserini Barthelemy Bathisti’nin (1755-1831) Instrozione Medico-Practica ad usu di Chirurchi Civil e Militari Opera (Venedik 1778) adlı İtalyanca çevirisinden yararlanarak Türkçeye çevirmiştir. En önemli hizmetlerinden birisi Türk tıbbının bir buluşu olan inekten çiçek aşısı elde edilme tekniğinin Avrupa’ya tanıtılmasıdır.